Duitsland had de eerste wereldoorlog verloren en moest daarvoor boeten. Daardoor en door de economische crisis in de VS was de Duitse bevolking verarmd en in hun eer aangetast en dus erg ontevreden. Hitler maakte daar dankbaar gebruik van. Hij beloofde de mensen een nieuw en machtig Duitsland. Het lukte hem om veel mensen achter zich te krijgen en aan de macht te komen. Mensen klagen graag en willen ook graag anderen de schuld ergens van geven. Een zondebok is dan handig en in Duitsland werden dat de joden. Al snel werden hun bezittingen in beslag genomen, mochten ze op allerlei plaatsen niet meer komen en werden vervolgd. Alles wat met joden te maken had werd verboden; muziek, kunst, boeken enz. Ook begon Hitler met het opbouwen van een enorm sterk leger. Hierdoor was er ook weer veel werk en steeds meer mensen steunden hem. In 1939 begon Hitler een oorlog die de tweede wereldoorlog werd. Al snel veroverde hij Polen, Oostenrijk, Nederland, België en gedeeltes van Frankrijk en Rusland (Samen met Amerika en Engeland noemde men dat de geallieerden). Italië werd een bondgenoot van Duitsland, en ook Japan vocht tegen de geallieerden. Amerika wilde eerst buiten de oorlog blijven, maar toen Pearl Harbour op 7 december 1941 door de Japanners werd aangevallen moesten ze wel vechten.

  LS05 en LS06

Er werd overal op deze wereld gevochten: in Europa, Azië en Afrika, alleen niet in Amerika en Australië

 In het begin wonnen de Duitsers alles. Ze veroverden half Rusland en kwamen zelfs tot Moskou en Stalingrad. Toen kwam de ommekeer. De Russen deden alles om de Duitsers tegen te houden en dat lukte. De koude winters en het grote gebied dat de Duitsers moesten controleren deed de rest. 

 LS07   PP01

Steeds verder moesten de Duitsers terug.


Op 6 juni  1944 (D-day) begon de invasie in Normandië (Frankrijk) Engelsen en Amerikanen brachten een enorm leger aan land en waren sterker dan de Duitse troepen. Hitler had teveel gewild, hij kon niet overal sterke troepen hebben. Eerst hadden de Duitse troepen in Afrika verloren, nu in Europa. Nog verder moesten de Duitsers terug. Aan de ene kant vochten de Engelsen en Amerikanen, aan de andere kant de Russen. In de winter van 1944-1945 konden de Duitsers enige tijd stand houden, maar daarna was het snel afgelopen. In mei 1945 pleegde Hitler zelfmoord en gaven de Duitsers zich over.

De strijd in Azië duurde iets langer. De Japanners waren een volk met een enorm eergevoel en traditie. Liever dood dan je overgeven. De Amerikanen zagen in hun nieuwe wapen, de atoombom, de mogelijkheid om de oorlog te beëindigen.

Op 6 augustus 1945 gooiden de Amerikanen  een atoombom op Hiroshima. In een klap was de hele stad van 60.000 mensen van de aardbodem verdwenen. Nog jaren erna sterven er mensen aan de gevolgen van de radioactiviteit. Omdat de Japanners en hun keizer het niet over overgave eens konden worden, werd 9 augustus Nagasaki ook gebombardeerd. Daarna gaven de Japanners zich pas over.

 LS08

Nederland tijdens de tweede wereldoorlog.

Nederland wilde ook nu weer neutraal blijven, maar de Duitsers vielen ons land wel binnen. Het Nederlandse leger stelde weinig voor en toen de Duitsers Rotterdam gebombardeerd hadden en dreigden andere steden ook plat te gooien, gaf Nederland zich over. De oorlog (het vechten dus) duurde hier vijf dagen.

 LS09

In het begin veranderde er niet zo heel veel, maar langzamerhand werden de Duitsers steeds strenger. Allerlei dingen werden schaars, fietsen werden gevorderd, je mocht na een bepaalde tijd niet meer buiten zijn, er was minder eten. Nederlandse mannen van een bepaalde leeftijd werden opgeroepen om in Duitse fabrieken te werken. Onderduiken was de enige mogelijkheid. Ook werden de joden vervolgd.

Eerst moesten ze een ster dragen en mochten niet meer naar bioscopen, parken enz. Later moesten ze in een bepaalde wijk in Amsterdam wonen, waarna ze in groepen eerst naar Westerbork, en daarna naar Duitsland werden afgevoerd. Eerst wist niemand waar ze naar toe gingen, maar later kwam men er achter dat ze naar concentratiekampen werden vervoerd. In die kampen werden ze bij duizenden vergast, doodgeschoten of uitgehongerd. De lijken werden verbrand. De bekendste kampen zijn Dachau, Auswitz, Sobibor, Treblinka en Bergen-Belsen. Deze kampen liggen vrij ver weg van Nederland dus duurde het vrij lang voordat deze gruwelijke daden bekend werden. Veel joden doken onder, geholpen door 'gewone' Nederlanders.

Het verzet regelde vaak onderduikadressen en valse persoonsbewijzen. Maar er waren ook Nederlanders die samen werkten met de Duitsers . Deze mensen waren lid van de NSB. Zij vonden dat Hitler gelijk had dat hij alle joden, zigeuners, homosexuelen, gehandicapten en 'eigenwijze' politici in kampen stopte. Deze NSB-ers werden als landverrader gezien.

Toen de Duitsers begonnen te verliezen werden de transporten van joden naar Duitsland  steeds sneller uitgevoerd. Het eten werd nog schaarser. Het zuiden van Nederland werd eind 1944 bevrijd, maar de rest van Nederland niet. Daar heerste een hongersnood door een strenge winter, waardoor nog veel mensen stierven. Pas in de lente van 1945 werd de rest van Nederland bevrijd. Op 5 mei tekende de Duitse bevelhebber in Nederland de capitulatie.

Veel later werd bekend dat de Duitsers vlak voor het einde van de oorlog duizenden Rotterdammers en Schiedammers naar Duitsland had vervoerd, bang dat deze mannen zich tegen hem zouden keren. ( Klik hier) 

 
Na de oorlog werd pas echt duidelijk hoeveel mensen er omgekomen waren. Precies is het nooit te tellen, maar schattingen spreken van 25 miljoen omgekomen soldaten,  30 miljoen burgers. In de concentratiekampen zijn meer dan 3 miljoen joden vermoord, en nog eens 2 á 3 miljoen op een andere manier.

Heden en verleden:

Boeken over de  oorlog

Uiteraard had de oorlog zo'n indruk gemaakt dat er veel over geschreven is. Veel verschillende onderwerpen kwamen aan de orde: onderduiken, het verzet, de NSB, jodenvervolging. Op je lijst (bijlage 1) staan genoeg boeken over de oorlog. Enkele daarvan zijn:

Anne Frank            Het achterhuis
De familie Frank moet onderduiken omdat ze joods is, met acht mensen leven ze in een beperkte ruimte. Een achterhuis in Amsterdam. Dat is een leven met irritatie, wanhoop en ruzie, maar ook vriendschap en begrip.

Evert Hartman       Oorlog zonder vrienden
De zoon van een NSB-er denkt dat zijn vader goede dingen doet. Op school blijkt echter steeds dat de andere kinderen daar anders over denken. Langzaam begint hij te beseffen dat hij zelf moet kiezen wat goed en slecht is. Die keuze is niet makkelijk in een oorlog die voor zijn vader langzaam verloren lijkt te gaan

W F Hermans         Het behouden huis
Man dient in het partizanenleger en vecht tegen de Duitsers. Alle normen en waarden verdwijnen, er telt maar een ding: overleven

W F Hermans         De donkere kamer van Damokles
Henri Osewoudt heeft een gewoon sigarenwinkeltje aan het begin van de de oorlog. Het bezoek van een Nederlandse officier verandert heel zijn leven, hij gaat voor het verzet werken. Om hem heen wordt bijna iedereen waar hij contact mee heeft opgepakt. Heeft hij de juiste keus gemaakt?

Henri Knap             De ronde van '43
De ronde van 43 speelt zich af op een oorlogsdag in een Nederlandse provinciestad. Een jonge huisvader maakt een zwerftocht op een fiets. Achterop zit een joods meisje. De man moet haar laten onderduiken. Hij bezoekt een aantal adressen. De bewoners wordt gevraagd of zij het meisje onderdak kunnen verschaffen. De oplossing moet worden gevonden, vóór de spertijd begint. Een oorlogsverhaal. Maar ook een verhaal voor en over alle mensen in alle tijden.

D A Kooiman          Montyn
Dit boek, de levensgeschiedenis van de beeldend kunstenaar Jan Montyn, houdt het midden tussen een biografie en een roman. Het is een biografie omdat het gebaseerd is op historische feiten, maar het heeft tegelijk het karakter van een roman omdat met literaire middelen de werkelijkheid van toen, van de loopgraven aan het Oostfront tot de napalmbombardementen van Vietnam, voelbaar wordt gemaakt.
Daarmee is het meer dan het relaas van een leven dat in 1944 een beslissende wending neemt door het vrijwillig dienstnemen bij de Duitse marine. Het is een adembenemende zwerftocht door de eigentijdse geschiedenis, belicht vanuit een controversieel, maar niet eerder op deze bewijzen beschreven standpunt

Irina Korschunow   Hij heette Jan (v)
Regine is zeventien, heeft dikke benen maar een aardig gezicht met gemillimeterd haar. Ze houdt zich verborgen op een zolderkamertje ergens op het platte land en wacht op het einde van de oorlog. Vier kale witte muren, een raam, een bed en een tafel. En de herinnering aan Jan, die haar leven totaal heeft veranderd. Eigenlijk had ze niets met hem te maken willen hebben. Een Duits meisje praatte niet met een Poolse dwangarbeider. Regines ouders waren nationaal-socialisten en ze is dan ook 'recht in de leer' opgevoed. Maar ze is van Jan gaan houden en heeft naar hem geluisterd. Nu ziet ze de tegenstrijdigheden van de partijleuzen van de nazi's in en begint te begrijpen wat er werkelijk aan de hand is. Ze begint naar radio-Londen te luisteren, hoort van de concentratiekampen en realiseert zich dat er heel wat mensen in haar omgeving zijn die ook anders denken dan ze doen.

Christa Laird         De schaduw van de muur (v)
1942. Misha woont sinds een paar maanden met zijn twee zusjes in het weeshuis van dr Korczak in het getto van Warschau. Hun moeder is ernstig ziek en kan niet meer voor ze zorgen. Misha voelt zich verantwoordelijk voor zijn moeder en zijn twee zusjes. Regelmatig probeert hij illegaal het getto uit te glippen om waardevolle spullen te ruilen voor eten. Maar dit wordt moeilijker, want de Duitse soldaten treden steeds strenger op tegen de smokkelaars. Ook dr Korczak en mevrouw Stefa moeten hun uiterste best doen om eten te vergaren voor de weeskinderen, want er is gebrek aan alles. Met de dag wordt het leven grimmiger en nemen de geruchten over een kamp genaamd Treblinka toe.

Marga Minco          Het bittere kruid
De familie Minco probeert op alle mogelijke manieren te ontsnappen aan de jodenvervolging, maar met steeds minder succes. Steeds meer familieleden worden opgepakt en steeds minder mensen willen helpen. Anderen willen wel helpen, maar daar moet dan wel wat tegenover staan.

Christine Nöstlinger      Het huis in Niemandsland (Maikäfer flieg!)
Wenen 1945. Bommen vallen om ons huis. De Duitsers vluchten. Iedereen zegt dat de Russen komen, maar niemand weet het zeker. Als ook ons huis in puin ligt, vluchten we de stad uit naar een leegstaande villa buiten. Daar vallen geen bommen en als je handig bent, kun je zelfs eten vinden.
Plotseling komen de Russen echt en dan wordt het pas echt goed spannend. Zouden ze ons met rust laten? De villa wordt in beslag genomen. Ik ben niet echt bang, maar toch...
Gelukkig maar dat Cohn erbij is, hun mismaakte kok. Ik zal hem nooit vergeten.
In dit boek vertelt Christine Nöstlinger wat zij  zelf als tienjarig meisje beleefde in de laatste chaotische oorlogsmaanden.

Jona Oberski         Kinderjaren
Het boek geeft een indringend beeld van de belevingswereld van een joods jongetje tijdens de tweede wereldoorlog en de periode direct na de bevrijding.
Oberski is erin geslaagd van het begin tot het eind een wereld te beschrijven zoals een kind die zou zien. Daarmee heeft hij voor een vorm gekozen, waaraan het boek een grote kracht ontleent.

Käthe Recheis        Ga naar huis en vergeet alles (v)
Dit verhaal speelt zich af in de lente van 1945. Een aantal gevangenen, bevrijd uit een concentratiekamp, ligt nog in de barakken. De sfeer is er troosteloos. Een dokter uit de buurt bekommert zich om hen, bijgestaan door enige vrijwilligers, onder wie zijn zeventienjarige dochter Christine, de hoofdpersoon in het boek.
De dokter en zijn helpers staan vrijwel voor een hopeloze taak omdat de patiënten er slecht aan toe zijn, er bovendien weinig eten is en er helemaal geen medicamenten zijn.

Morton Rhue          De Golf (The Wave)
Geschiedenisleraar haalt experiment uit om te kijken of zijn leerlingen ook de volgzaamheid van de Duitsers in de tweede wereldoorlog hebben. Tot zijn verrassing blijkt dit wel het geval, en loopt het uit de hand

Ward Ruyslinck     Wierook en tranen
Op de vlucht voor de Duitsers verliest een jongen, Waldo, zijn ouders. Samen met een buurmeisje, Vera, trekt hij verder richting Franse grens. De Duitsers halen hun in en ze zien de verschrikkingen van de oorlog. Zelf krijgen ze daar ook nog lijfelijk mee te maken, met verschrikkelijke gevolgen.

Jan Terlouw           Oorlogswinter
Michiel komt door omstandigheden in het verzet terecht. Mond houden en voorzichtig zijn, dat zijn de belangrijkste lessen. Hij doet zijn best en is erg voorzichtig. Toch gaat er van alles mis, iemand moet de boel hebben verraden, maar wie is die verrader?

Jos Vandeloo  De vijand
De oorlog loopt op zijn eind, de geallieerden zijn in aantocht. Een Vlaams dorpje zit als het ware tussen twee vuren. Ze schuilen in een bunker, maar door een ongeluk denken de Duitsers dat de dorpsbewoners een van hun heeft gedood. Dit heeft verschrikkelijke gevolgen

Jan Wolkers          Kort Amerikaans
Jongen duikt onder in Leiden om niet in arbeidsdienst te hoeven, hij schildert en heeft verkering met een net meisje. Zijn moeder brengt hem iedere dag eten met de tram. Zijn broer wordt doodziek en mag niet genezen worden van zijn vader. De oorlog op een andere manier gezien.

Leon de Winter      Serenade
In dit boekenweekgeschenk van 1995 wordt de link gelegd tussen de tweede wereldoorlog en de oorlog in voormalig Joegoslavië. De oorlog is nog niet voorbij.